.....ادامه مطلب....

اثرات اکولوژیک تثبیت ماسه های روان:

بعد از چند دهه کو شش در این راستا اثرات اکولوژیک کنترل خطرات ماسه پدیدار گشته اند. زبری سطحی در ناحیه ای که درون کمربند های حفاظتی آن چپرهای حصیری تعبیه شده نسبت به سطح تلماسه های متحرک 600- 400 برابر افزایش یافته است. در ارتفاع 2 متری سطح زمین سرعت باد در مقایسه با سرعت آن در سطح تلماسه های روان حدود 10درصد و در ارتفاع 50 سانتی متری حدود 20 تا40 درصد کاهش یافته است. در نتیجه از سرعت جابه جایی ماسه ها بوسیله باد بطور چشمگیری کاسته شده است. همچنین سرعت جا به جایی ماسه در داخل چپرهای حصیری کمتر از 1درصد سرعت جا به جایی آن در سطح ماسه های لخت رسیده است.به علت رشد گونه های گیاهی بر روی تلماسه ها، مواد آلی در قشر سطحی تلماسه ها به 2/16درصد رسیده که 23 بار بیشتر از مقدار آن در سطح ماسه های لخت است. به علاوه پوشش گیاهی نسبت به قبل که معادل 5 درصد بوده، به 20 تا40 درصد افزایش یافته است و شکل اراضی تلماسه های متحرک از حالت قبل به شکل جدیدی متحول شده است. بدین طریق هجوم ماسه ها تحت کنترل درآمده و خطوط راه آهن جهت عبور و مرور قطارها از طریق حاشیه جنوب شرقی بیابان از امنیت کافی برخوردار گشته اند. همچنین در مورد تلماسه های متحرک واقع بر تراسهای پست تر شمال رودخانه زرد پمپاژ سیلاب ها از مسیر اصلی جهت پخش و رسوب دادن گل ولای آن صورت پذیرفته است که در نتیجه تلماسه ها مسطح تر و خاک ماسه ای اصلاح و کمربندهای سبز حفاظتی ایجاد شده اند. با این روش شکل اراضی تلماسه های متحرک قدیمی بهبود یافته است. در این اراضی تلماسه های مسطح به مدت 15 سال با مواد رسوبی کود داده شده اند که باعث ایجاد خاکی سطحی به عمق 20 سانتیمتر گشته وهم اکنون ذرات رس کوچکتر از 01/0میلیمتر نسبت به قبل افزایش یافته و مواد آلی از مقدار اولیه( 076/0درصد) در ماسه های روان به رقم 314/1 درصد افزایش یافته و اراضی ماسه ای فوق به مجموعه ای زراعی وباغ میوه دست کاشت انسان تبدیل گردیده است.

4- احداث بادشکن برای حفاظت راه آهن و جاده ها:
سیستم کنترل ماسه های روان برای حفاظت راه آهن با توجه به وضعیت اقلیمی و وجود یا عدم وجود تپه های ماسه ای و تحرک آنها در مناطق مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. در این مورد شرح یکی از پروژه های موفق کشور چین که برای حفاظت بخشي ازخطوط سراسري راه آهن این کشور درمنطقه شاپاتو (Shapoto) اجرا شده است  روش کار را روشن تر می کند. خط راه آهن منطقه شاپاتو که دو ايالت گانسو و نينشا را بهم متصل مي نمايد در حاشیه جنوب شرقی بیابان تنگر و در ساحل شمالی رودخانه زرد (Yellow river) قرار دارد و همواره در معرض  هجوم شنهاي روان قرار داشته است. ارتفاع تلماسه های متحرک موجود در منطقه 100-50 متر بلندتر از سطح آ ب رودخانه می باشد. بیشتر این تلماسه ها که بر روی جلگه های شیلی ماسه ای بدون پوشش و به شکل تلماسه های متقاطع و زنجیره ای پراکنده شده اند تحت تاثیر باد غالب شمال غرب و بادهای فرعی جنوب شرق قرار دارند. تهاجم تلماسه ها از شمال غرب به جنوب شرقی بوده وسرعت حرکت میانگین سالانه آنها 5-3 متر میباشد. بطوريكه مسئولين مربوطه اظهار ميداشتند احداث راه آهن در اين منطقه غير ممكن بنظر ميرسیده و بسياري از مشاوران خارجي نيز احداث راه آهن را در اين منطقه كه بين دو بيابان معروف تنگالي و گبي قرار دارد بسيار مشكل و يا غير ممكن تصور مي نمودند. بالاخره كارشناسان چينی با پيشنهاد يك طرح مؤثر نسبت به تثبيت تپه هاي شني حدود 160 كيلومتر نوار حاشيه مناطقي كه راه آهن از آن می گذرد، اقدام کرده اند. عرض کمربند های حفاظتی که در دو طرف خطوط راه آهن احداث شده در سمت رو به باد به طور متوسط  500 متر ودر سمت پشت به باد 300 متر است و داراي 5 نوع عمليات متفاوت بشرح زير مي باشد.
1- به فاصله كمي از راه آهن كه در حدود 5 تا 10 متر است با استفاده از سنگ ريزه و قلوه سنگ بطور مكانيكي شنهاي اطراف را تثبيت نموده بدون اينكه گياهي در اين قسمت كاشته شود (بجز رويش هاي علفي كه بطور طبيعي ميرويند). اين ناحيه باز در اطراف راه آهن براي جلوگيري از سرايت آتش سوزيهاي تصادفي به جنگلكارهاي احداث شده در  نظر گرفته ميشود و همچنين ميتواند احداث تأسيسات مورد نياز در آينده را در مجاورت اين قسمت تضمين نمايد.
2- بعد از اين ناحيه در مسافتي بطول 40 تا50 متر درختان سازگار كشت گرديده كه به آن ناحية كمربند سبز اطلاق ميگردد. در صورتيكه بارندگي منطقه بيش از 180 ميلي متر باشد آبياري مورد نياز نيست ولي اگر در قسمتهائي از اين ناحيه بارندگي كمتر از 180 ميلي متر باشد درختان كاشته شده سالي دو تا سه بار آبياري  ميشوند.
3- بعد از ناحيه كمربند سبزمسافتي درحدود 200 متر را كه معمولاً از تپه هاي شني نسبتاً مرتفع يا مرتفع پوشيده شده با روش Straw-sand barrier  (شرح آن قبلا آمده است) بطورمكانيكي تثبيت نموده و سپس در بين باد شكن های احداث شده بوته هاي شن دوست و مقاوم به خشكي مانند هدی ساروم، کاراگانا، بید، صنوبر و آکاسیا (بمنظور تثبيت بيولوژيك) كشت  ميشود. اين ناحيه بنام كمربند محافظت كننده خوانده ميشود.
4- بعد از ناحيه كمربند محافظت كننده ناحيه اي درحدود 280متر را مجدداً با احداث بادشكن هاي Straw-barrier  بطور مكانيكي تثبيت مي نمايند كه به ناحيه كمربند تثبيت يا Fixation Belt معروف است.
5- بعد ا ز ناحيه كمربند تثبيت ناحيه ديگري را كه تحت عنوان كمربند متوقف كننده يا Stopping Belt  ناميده شده ايجاد مي نمايند كه با قلوه سنگ يا پوشش كاه و کلش به فواصل 1 تا 5/1 متر عمليات تثبيت در آن صورت مي گيرد (تصویر 18).         ....ادامه دارد.....

تصویر18  نمایی از سیستم تبیت ماسه های روان در اطراف راه آهن شاپاتو

3- مزاياي عمليات بيولوژ يكي(پوشش گياهي)براي كنترل بيابان
1)ايجاد پوشش گياهي بطور مصنوعي، طبيعي، طبيعي و مصنوعي تواما روي تپه هاي شني روان، شن زارهاي فرسايش يافته بادي و شن زارهاي نيمه تثبيت شده، ضمن اينكه سرعت باد و فرسايش بادي را كاهش مي دهد مي تواند بصورت دايمي تپه هاي شني را ازطريق پوشش سطح شن ها تثبيت نمايد.
2)ايجاد پوشش گياهي، تو سعه خاك وخاك زايي را در شن زارها وخا كهاي شني رسوبي با منشاء بادي افزايش مي دهد.
3)احياء و كاشت پوشش گياهي مي تواند محيط اكو لوژيكي مناسبي را در مناطق همجوار از طريق رشد و تكثير بسياري از گو نه ها توسعه دهد.
4)كاشت واحياء پوشش گياهي مي تواند از طريق زاد آوري و بذرافشاني و تواتر طبيعي گياهان، اكوسيستم پايداري بوجود آورد بطوري كه گياهان پيشگام بتوانند روي تپه هاي شني رشد كرده وتوسعه يابند وآنها را از حركت باز دارند.
5)در مقياس وسيعتر پوشش گياهي درختي، درختچه اي، بوته اي وعلفي ها كه براي تثبيت تپه هاي شني بكار گرفته مي شوند نه فقط براي چراي مناسب احشام بلكه براي تامين (هيزم )سوخت وچوب مورد نياز براي ساختمان سازي كشاورزان محلي مورد استفاده قرار مي گيرد
6)بيابانهاي شني يك مجموعه مركبي شامل تپه هاي شني چمن زارها و شن زارهاي هموار و اراضي پست و گود بين تپه ها را تشكيل مي دهند. بعضي از اين مناطق مي توانند براي كشاورزي (زراعت ) ايجاد باغ ميوه، ساختن منازل جديد براي زندگي (روستاييان) مورد استفاده قرار گيرند اثرات حفاظتي واحياء پوشش گياهي در اين مناطق باعث كنترل فرسايش بادي و مانع پيشروي سريع تپه هاي شني مي شود.

2-1-5- تكنولوژي تكميلي كنترل بيابان (مبارزه توام مكانيكي و بيولوژيكي)
روشهای مكانيكي كنترل بيابان با معايبي از لحاظ كوتاه بودن دوام و هزينه بالاي آن براي توسعه در مقياس وسيع مناسب نيست. بطور معمول عمر مفيد روشهاي مكانيكي براي جلوگيري از حركت شن هاي روان3 تا 5 سال پیش بینی می شود و پس از آن کارایی خود را از دست می دهند ( تصویر14 ). از طرفي در بسياري از موارد كارايي روش هاي مكانيكي و بيولوژيكي به تنهايي رضايت بخش نيست. تحقیقات نشان داده است روشهای مکانیکی در سالهای اول احداث کارایی قابل توجهی در تثبیت شن های روان دارند ولی به مرور زمان تا 5 سال بعد از احداث، کارایی خود را از دست می دهند از طرف دیگر روش های بیولوژیکی در سالهای ابتدایی، کارایی چندانی ندارند ولی به مرور زمان تا 5 سال پس از کاشت گیاه کارایی آن به سطح مطلوب می رسد ( شکل15 ) بنابراين براي كاشتن و نگهداشتن گونه هاي مختلف گياهي روي تپه هاي شني بايد از روشهاي مكانيكي و بیولوژیکی بصورت توام استفاده كرد. مخصوصا در 5 سال اول اين دو روش تواما بصورت مكمل يكديگر مي توانند براي كنترل فرسايش بادي بكار گرفته شوند.

تصویر14  نمایی از موانع ساقه گندم (straw barier) روی تپه های شنی(منطقه مین چین)

شکل15 رابطه بین روشهای مکانیکی و بیولوژیکی تثبیت شن در طول 5 سال

براي اينكار ابتدا با استفاده از روش خاك رس و کلش گندم تپه هاي شني را از حركت باز مي دارند سپس درختجه هايي روي اين تپه هاي شني براي پايداري تپه ها مي كارند. در اين روش موانع ایجاد شده قبل از جنگل كاري مي توانند حركت شن را تثبيت کرده و همچنين نهالكاري را حفاظت كنند و وقتي كه موانع (bariers ) عمرشان به سر مي آيد در ختان مي توانند جايگزين آنها شوند ( تصویر16 و17 ) اين متد يك روش موثر و ضروري براي كنترل بيابان در مناطق خشك چین است.

                           تصویر16 عملیات توام clay barier  و کاشت گیاه برای تثبیت شن

2-1-3- روش های بیولوژیکی تثبیت شن های روان:

اصول عملیات جلوگیری و کنترل شن های روان:
گیاهان از طریق شاخه وبرگ خود اثرات محسوسی در کاهش نیروی مقاومت باد دارند بطوریکه باد بجای فرسایش در اطراف گیاهان سبب تجمع شن در پای بوته ها می شود. موقعی که جریان هوا با مانعی روبرو می شود، بخشی از آن از دو طرف مانع عبور می کند و زمانی که جریان هوا با مانع نفوذ پذیری مانند گیاه مواجه شود بصورت یک جریان پخش شده ( با نیروی کمتر) از لابلای آن مانع عبور می کند. در این میان می توان از ضریبی بنام ضریب نیروی مقاومت  (C) یاد کرد که ناشی از اثر پوشش گیاهی نسبت به جریان هوا می باشد. رابطه عمل نیروی باد را می توان بصورت زیر نوشت:

P=1.2*C*q*V2*A

که در آن:
q= تراکم هوا 
V= سرعت باد
A= سطح بادگیر  مانع
بر اساس تجربیات دانشمندان ژاپنی مقدار C برای شکلهای مختلف موانع بشرح زیر پیشنهاد شده است.
شلجمی=  3/0-1/0      قطعه مربع شکل= 25/1-2/1      استوانه ای=  5/1-2/1
گلوله ای= 5/0-4/0      گرد=  16/1      احجام مربعی=  03/2-54/1
اگر از فاکتورهایی مثل حرارت باد روی حرکت شن ها صرفنظر شود اثر بوته های گیاه را می توان بوسیله فرمول های زیر محاسبه کرد.
برحسب قانون بقاء انرژی، نیروی عمل برابر با نیروی عکس العمل است. پس می توان نوشت:

 PX = p1-p2
p1 =1.2*q* V2
p2 = C*1.2*q* V2*A*k*H
PX = 1.2*q* V2- C*1.2*q* V2*A*k*H

که در آن:
PX= تغییر نیروی باد پس از عبور از مانع (بوته های گیاه)
p1 = توان باد در فضای باز
p2 = توان مقاومت پوشش گیاهی که بوسیله تراکم بوته ها (k) تحت تاثیر قرار می گیرد.
H = طول مسیر عبور باد از میان بوته های گیاه
C = ضریب نیروی مقاومت که برای اشکال شلجمی مساوی 5/1- 2/1 در نظر گرفته می شود.
مثال زیر نحوه کاربرد استفاده از فرمولهای فوق را نشان می دهد.
بادی با سرعت 4/7 متر بر ثانیه به سمت اراضی جنگلی در حال رشد هدی ساروم (Hedysarum scoparium)  می وزد میانگین ارتفاع گیاه و قطر ساقه به ترتیب برابر 15 و 5/0 سانتیمتر است. سطح بادگیر بوته برابر 00075/0 متر مربع است. تراکم جنگلکاری در هر متر مربع 30 بوته و طول عبور جریان باد از داخل جنگل 20 متر است. اثر پوشش گیاهی در کاهش نیروی مقاومت باد بطریق زیر قابل محاسبه است.

p1 = 1.2*1.23*(7.4)2 = 33.67 kgm/s
p2 =  1.2*1.23*(7.4)2*0.00075*30*20 = 18.18kgm/s

موقعی که جریان هوا از داخل جنگل عبور می کند نیروی باد کاهش می یابد و درصد فروکش نیروی باد به 53.9 درصد می رسد. کاهش نیروی باد برای هر گیاه برابر با 03/0 کیلوگرم متر بر ثانیه خواهد بود.

PX = p1-p2 = 15.49 kgm/s

در تبدیل فروکش نیروی باد به سرعت باد خواهیم داشت:

15.49=1.2*1.23* V2
V= 5.01m/s

بنا بر این سرعت کاهش یافته باد در اثر پوشش گیاهی مساوی 39/2 متر بر ثانیه است.
بر اساس محاسبات انجام شده بوسیله فرمول فوق نتایج زیر حاصل شده است:
- اثرات جلوگیری و تثبیت بیولوژیکی شن ها بستگی به رشد گیاه در سال اول دارد. هرچه رشد گیاه بیشتر باشد سطح بادگیر بوته های گیاه بیشتر می شود و در نتیجه فروکش نیروی باد بیشتر خواهد بود.
- برای تبدیل فرسایش بادی شن ها  به انباشته شدن آنها نیاز به تراکم معینی از بوته کاری خواهد بود. تراکم جنگلکاری با گونه های مختلف و میزان رشد گیاه متفاوت خواهد بود. بنا براین گونه هایی که رشد بیشتری دارند باید تراکم کمتری داشته باشند.
- توانایی تثبیت بیولوژیکی شن های روان با افزایش سطح بادگیر گیاه افزایش می یابد همچنین فروکش کردن نیروی باد با طول عبور جریان باد از منطقه جنگلکاری شده تناسب مستقیم دارد. 

2-1-2-  احداث موانع خاك رس :         (ادامه مطلب قبل)

موانع خاك رسي در رديف باد شكن هاي كوتاه قرار مي گيرد در بسياري از مناطق قبل از كاشتن گياهان شن دوستي مانند تاغ براي جلوگيري از حركت شن ها ابتدا موانع خاك رسي را در روي تپه هاي شني ايجاد مي كنند. كارايي موانع خاك رس براي كنترل شن ها در نزديك مزارع و كانالهاي آبياري بسيار رضايت بخش است. باد شكن هاي خاك رسي براي كنترل شن بوسيله مردم محلي كه در اينگونه محلها زندگي مي كنند بخوبي پذيرفته شده و بكار گرفته مي شود
بطور معمول موانع خاك رسي در قسمت هاي پايين تر تپه هاي شني (تقريبا 3/2 شيب تپه ) شيب هاي رو به باد ايجاد مي شود . قبل از احداث موانع، خطوط كاري بايد با توجه به جهت وزش باد، شكل تپه هاي شني،اندازه وفاصله رديف ها و مقطع تپه شني تعيين شوند. پشته هاي باريك رسي در طول خطوط طراحي با خاكهايي كه از مناطق پست بين تپه هاي شني جمع آوري مي شود احداث مي شوند. معمولا فواصل بين رديف ها سه متر وارتفاع پشته ها حدود 20 سانتي متر در نظر گرفته مي شود (تصویر9 ).

 
پشته هاي رسي به دليل جمع آوري آب باران مي توانند شرايط رطوبتي را در شن زارها بهبود بخشند. بر اساس مشاهدات ، با يك بارندگي 25 سانتي متري در طول چهار روز، آب نفوذ يا فته در روي تپه هاي محافظت شده بوسيله پشته هاي رسي تا عمق 5/28 تا 6/35 سانتي متر رسيده است در حاليكه در روي تپه هاي شني لخت، عمق نفوذ از 5/18 تا 23 سانتي متر اندازه گيري شده است.
آب محتوي خاك در عمق 15-0 سانتي متر براي شن هاي محافظت شده بوسيله باد شكن هاي بلند 35/13 ميلي متر، با باد شكن هاي كوتاه 10 ميلي متر و براي تپه هاي شني با موانع خاك رس 65/16 –16 ميلي متر اندازه گيري شده است. عمق لايه هاي خشك شن در تپه هاي شني كه بوسيله پشته هاي رسي و موانع ساقه گندم محافظت مي شوند به ترتيب معادل 10-8 سانتي متر و20-18 سانتي متر است. بنابراين پشته هاي رسي نسبت به روش هاي ديگر شرايط بهتري را براي ايجاد پو شش گياهي بوجود مي آورند .
در 20 سانتي متر بالاي سطح زمين،  پشته هاي رسي  مي توانند سرعت باد را 33-27 درصد كاهش دهند همين افت سرعت باد در باد شكن هاي بلند تا 42 درصد و در باد شكن هاي كوتاه 17-8 درصد است. در ارتفاع 2متري از سطح زمين، پشته هاي رسي سرعت باد را تا 40 درصد و بيشتر كاهش مي دهند در حاليكه موانع ساقه گندم سرعت باد را 40-10 درصد كاهش مي دهند، بنابراين از جنبه عمل حفاظتي برای نهالكاري،  پشته هاي رسي از روش هاي ديگر کارایی بهتری دارد.
هزينه احداث موانع رسي نيز در مقام  مقايسه ارزانتر از ساير روش هاست زيرا فقط به نيروي كارگري احتياج است. مواد مورد نياز براي احداث اين موانع نيز در مناطق پست بين تپه هاي شني موجود است به اين ترتيب در مناطقي كه منبع خاك رس وجود دارد وتهيه ساقه هاي گندم يا شاخه هاي در ختان بسادگي ميسر نيست ايجاد پشته هاي رسي بهترين انتخاب است. بطور معمول اگر موانع خاك رسي به درستي ايجاد شوند دوام آنها به 5-4 سال مي رسد از طرف ديگر گياهاني مانند تاغ كه در شن زار ها كاشته مي شود كارايي موثر آنها براي عمل تثبيت وكنترل شن 3-2 سال پس از كاشت است. از اين نظر در اين روش گياهان مي توانند جايگزين خوبي براي آنها در زمينه كنترل وتثبيت حركت شن ها باشند.
 در زمينه كنترل مكانيكي تثبیت شن های روان در کشور چین از روشهاي ديگري مثل سنگ ريزه و ساقه هاي سايرگياهان نيز استفاده  بعمل آمده است. نتايج نشان داده كه تمام اين روشها مي توانند براي تثبيت شن استفاده شوند ولي كارايي دو روش فوق را ندارند. اين روشها فقط در بعضي مناطق خاص و بطور محدود بكار گرفته شده اند.

2- تکنیک های فنی کنترل بیابان:

روش هاي مورد استفاده براي كنترل بيابانهاي شني در چين به دو دسته تقسيم مي شوند (بيابانهاي شني واراضي شني با يكديگر تفا وت دارند ) يك روش كاشت در ختان ،بوته ها يا علفي ها براي توسعه پوشش گياهي روي تپه هاي شني ويا در مناطقي است كه پوشش گياهي در آنجا تخريب شده است. مواد مورد استفاده در اين روش زنده هستند. اين نوع مبارزه روش بيولوژيكي يا روش گياهي براي كنترل بيابان است. روش ديگر مستقر كردن خاك، خار و خاشاك روي تپه هاي شني است. تمام مواد مورد استفاده در اين روش غير زنده هستند، مانند ساقه هاي گندم، شاخه هاي درختان، بامبو، ني وحصير، ساقه هاي ذرت، خاك رس، سنگ ريزه ومواد شيميايي نفتي و امثال آن. اين نوع مبارزه را، روش مكانيكي يا روش مهندسي براي كنترل بيابان مي نامند.

2-1 ايجاد موانع :

احداث موانع بر سر راه حركت شن ها پيش شرط لازم براي متوقف كردن آنهاست. موانع ايجاد شده(sand barrier) روي تپه هاي شني سرعت باد را كاهش مي دهند و با كاهش سرعت باد شن ها در اطراف اين موانع متوقف مي شوند. بر اساس مطالعات انجام شده 80 تا90 درصد ظرفيت حمل شن ها بوسيله باد در ارتفاع 20 تا30 سانتي متري از سطح زمين اتفاق مي افتد و در محدوده اين ارتفاع 20 تا30 سانتي متري، اكثر شن ها در ارتفاع 10 سانتي متري از سطح زمين حمل مي شوند. بنا براين اگر موانع خاكي يا گياهي در ارتفاع بين 30 تا 50 و حداكثر 100 سانتي متري ايجاد شوند اكثر شن هايي را كه بوسيله وزش باد حمل مي شوند، مي توان كنترل كرد.

بطور معمول سرعت باد در شيبهاي پشتي تپه هاي شني (شيب هاي پشتي و جلو شيب هاي رو به باد)ضعيف مي شود. كاشتن گياه روي سطوح لخت تپه هاي شني مانع از حركت ماسه ها مي شود و براي اين كار موانع گياهي و گاهي خاكي عمود به جهت باد روي تپه ها ايجاد مي شود. معمولا موانعي كه ارتفاع آنها بين50 تا100 سانتي متر است، موانع (بادشكن هاي) بلند ناميده مي شوند و موانعي كه ارتفاع آنها بين 20 تا50 سانتي متراست بادشكن (موانع) كوتاه ناميده مي شود. مواد مورد استفاده در اين موانع عبارتند از ساقه هاي گندم و غلات، شاخه هاي درختان و امثال آن.  احداث موانع برای تثبیت شن (sand barrier ) بر اساس مواد، ساختمان والگو به سه دسته 1)موانع با منافذ زياد   2)موانع با منافذ متوسط  3) موانع با ساختمان متراكم تقسيم مي شوند.                                                        

1-5  احداث باد شكن زنده:

يكي از پروژه هاي موفقی که چینی ها براي حفاظت مزارع كشاورزي و خطوط مواصلاتی از هجوم باد و شنهاي روان ايجاد کرده اند شبكه هاي بزرگ و بسيار عظيم بادشكن زنده است. ترکیب و ارتفاع این بادشکن ها متناسب با اهداف خاص و مناطق مختلف، تفاوت می کند ولی در هر صورت رابطه آنها بر پایه شناخت مکانیسم فرایند بیابان زایی از دیدگاه اکولوژیک استوار است. بطور مثال سیستم کنترل ماسه در واحه ها[1] بر اساس اصل تاثیر مجموعه سیستم، مشتمل بر کمربند سبز گراسها و بوته ای ها (Grass&shrub)که برای جلوگیری از ماسه ها در سمت رو به باد دامنه های خارجی واحه کاشته شده و بادشکن های پیرامونی واحه و نیز سه شبکه درختی درون آن پایه ریزی شده است. این سه نوع کشت بر اساس آرایش و ساختمان و بر طبق وظیفه حفاظتی مربوطه دارای شکل و اندازه خاص خود هستند. هر سیستم فرعی به عنوان جزئی از کل سیستم بوسیله وظیفه و ساختمان خود معین می گردد. مثلا کمربند گراسها و شراب ها در جلوی واحه که با هدف فرود آوردن و انباشته کردن دانه های ماسه بادی بعنوان اولین سپر دفاعی ایجاد شده است، به عرض (معمولا300 – 100 متر) و مساحت معین و مرکب از گیاهانی با ارتفاع مختلف است که موجب زبری سطحی میگردد این کمربند عملیات پیشگام برای احداث سراسری کل سیستم است زیرا این کمربند بسادگی ایجاد شده و اثرات خود را خیلی سریع اعمال می نماید. کمربند بعدی که به کمربند تثبیت معروف است با عرضی حدود 1000 متر با استفاده از گونه هایی مانند تاغ و نیتراریا و یا اسکنبیل همراه با عملیات مکانیکی مانند ایجاد پشته های رسی(Bariers) احداث می شوند(شکل5).

مشارکت این دو کمربند ضمن شکستن سرعت باد، ذرات ماسه بادی ها را از حرکت باز می دارند . احداث این سیستم ها در نواحی مختلف قدری متفاوت است. همین روش با هدف کنترل و تثبیت ماسه در ناحیه تورپان که در بیابان گبی قرار دارند با منطقه مین چین قدری تفاوت دارد(شکل6). همين نوع بادشكن ها نيز معمولاً براي محافظت كانال هاي آبياري، جاده هاي دسترسي، راه آهن و غيره نيز به فراواني مورد استفاده قرار مي گيرد که شرح آن در پی خواهد امد.

  شبکه های حفاظتی اراضی زراعی که برای تضعیف سرعت باد و بهبود میکروکلیمای اینگونه مناطق طراحی شده است به بررسی دقیق خلل و فرج شبکه و انتخاب گونه های گیاهی تثبیت کننده ماسه نیاز دارد[2].  این وضعیت در مناطق بیابانی گانسو، جائيكه در بيشتر ايام سال، اراضي زراعي  و باغات ميوه در معرض هجوم بادهاي سهمگين حاوي ذرات معلق بويژه از طرف بيابان بزرگ گبي(Gobi) هستند کاملا چشمگیر است. معمولاهجوم طوفانهای ماسه خسارت و صدمات جبران ناپذيري به توليدات كشاورزي اين منطقه وارد مي کند، لذا اهالی این مناطق با ايجاد شبكه هاي بزرگ باد شكن عمدتاً ازگونه هاي مختلف صنوبر، كاج و همچنين درختان مقاوم به خشكي مانند سنجد موفق شده اند ميزان توليد در اراضي زراعتي و باغات را افزايش دهند(تصاویر شماره 7 یکی از مناطق اجرای پروژه های احداث کمربند سبز را در مناطق شمال غرب چین نشان می دهد ).

۵- اکوتوریسم در بیابان

مناطق بياباني ايران سرشار از جاذبه هاي توريستي و گردشگري هستند. شايد بتوان گفت اكثر شهرها و يا حتي برخي از مناطق روستايي واقع در نواحي بياباني داراي آثار فرهنگي و يا جاذبه هاي تاريخي و طبيعي منحصر به فرد هستند. از يزد و كاشان و اصفهان گرفته تا كرمان و خراسان و سمنان و... كه همگي در محدوده مناطق بياباني ايران قرار گرفته اند و هريك از شهرهاي اين استانها ويژگيهاي خاص تاريخي-فرهنگي و طبيعي خود را دارند كه مي توانند در جذب گردشگران داخلي و خارجي بخوبي نقش ايفا كنند. از كويرهاي نمك بيابانهاي مركزي تا شهر افسانه اي كالوت هاي لوت و تپه هاي شني اطراف هر يك از شهرها و روستاهاي مناطق فوق با برنامه ريزي و مديريت درست مي توان درآمد قابل توجهي براي عمران و آباداني مردم همان سرزمين كسب كرد كه خود  راهي در جهت مهار بيابان زايي محسوب مي شود. در صنعت توريسم و گردشگري، حتي گردشگري روستايي نيز به عنوان يک بخش مهم در جذب گردشگران داخلي و خارجي همواره مورد توجه کشورهايي بوده که از راه توسعه گردشگري درآمدزايي كرده‌اند چرا كه هدف بعضي از گردشگران مطالعه و تحقيق درباره طبيعت منطقه و روستاها و روابط اجتماعي اين قشر از مردم است. رصد ستارگان در شبهاي صاف بيابان، انواع تپه هاي شني و شكل هاي متنوع چهره مناطق بياباني و هزاران جاذبه‌ي ديگر كه وقتي كويرشناسان و بزرگان علوم زمين‌شناسي و جغرافياي طبيعي ايران با تجربه‌ي طولاني خود از آن سخن مي‌گويند، آدم مات و مبهوت مي ماند، مي‌تواند در نوع خود سالانه هزاران گردشگر طبيعت‌دوست را روانه ايران كند. بسياري از کشورهاي آسيايي مشابه كشور ما حتي همين شيخ نشين هاي اطراف ما از سرزمين هاي شني و سوزان خود درآمد هاي هنگفتي از طريق جذب گردشگران خارجي كسب مي كنند بطوريكه بخش قابل توجهي از درآمدهاي ملي آنها از همين راه تامين مي‌شود. مي توان گفت كشور چين يكي كشور هايي محسوب مي شود كه بخوبي و هوشمندي توانسته است در كنار جذب گردشگران از آثار تاريخي و كهن خود، آنها را به بازديد از جاذبه هاي بياباني نيز ترغيب كند. اين كشور به منظور كسب درآمد از طريق جلب گردشگران داخلي و خارجي در بعضي از مناطق بياباني خود كه پروژه هاي تثبيت شنهاي روان انجام شده است و عرصه هاي بياباني بصورت جنگلكاريهاي وسيع و فضاي سبز مناسب در آمده است با ايجاد تسهيلات و امكانات رفا هي، پارك ها وتفرج گاههاي زيبائي ايجاد نموده است . همچنين عرصه هائي از تپه هاي شني را بدون عمليات تثبيت در اطراف شهر ها بصورت طبيعي حفظ و نگهداري نموده و با بخدمت گرفتن كاروانهائي از شترهاي دو كوهان و انواع وسايل و امكانات ورزشي و تفريحي از قبيل اسكي روي شن، كايت، اتوبوسها و کامیونهای روباز و انواع تفريحات سالم و وسايل بازي براي بچه ها و نوجوانان توجه گردشگران داخلي و خارجي را به این مناطق جلب و درآمد قابل توجهی را از این طریق عاید کشور کرده است.  تصاوير زير نمونه اي از اين هوشمندي چيني ها را نشان مي دهد.

 محل ورود به محوطه تپه های شنی (یک منطقه بیابانی در شمال غرب چین- استان گانزو).

فقط بلیط ورودی برای هر نفر  ۱۰۰ یوآن چین (معادل ۱۰۰۰۰ تومان ایران)

ابزاري براي بالارفتن از تپه های شني و نوعی وسیله اسکی 

تله کابین جهت بالا رفتن از تپه های شنی برای اسکی گردشگران(منطقه شاپاتو از استان نینشیا)

کاروانهای شتر برای توریست ها جهت سواری و دیدن اطراف تپه های شنی

 نوعی اتوبوس برای بازدید توریست ها از محوطه تپه های شنی

 چند توریست آلمانی هنگام بازدید از کویرهای ایران

و.... اینهم کوچکترین توریست ایرانی در کویر

۶- شن درمانی (Sand therapy)

شاید شنیده اید که در ایران چشمه های آب معدنی زیادی وجود دارد که برای برخی از دردهای مفاصل و استخوان خوب است و بسیاری از مردم برای تسکین و یا بهبود اینگونه امراض تنی به آب می زنند. اما   چینی ها که معمولا برای معالجه بسیاری از امراض متوسل به طب سنتی می شوند، در کنار طب سوزنی که مخصوص این کشور است برای درمان دردهای استخوان و مفاصل به جای متوسل شدن به انواع تراپی های روزمره از شن تراپی استفاده می کنند که در بسیاری از موارد از این طریق بهبودی حاصل شده است (تصاویر زیر).      

                 و اينهم نمايي از قسمتي از ديوار بزرگ چين در يك منطقه بياباني

ديوار بزرگ چين حدود 7000 كيلومتر طول دارد كه از مناطق كوهستاني و داراي جنگل تا مناطق بياباني ادامه دارد . مدت زمان اجراي آن حدود160 سال طول كشيده است

ادامه مطلب.............

2- انرژي بادی:

استفاده از انرژي باد به شيوه هاي سنتي از قديم الايام در ايران رواج داشته است. چه بسياري از آسياب هاي بادي تا همين دهه هاي اخير در بسياري از روستاهاي مناطق بياباني ديده مي شد كه با ورود تكنولوژي جديد همه آنها از بين رفتند. در سالهاي اخير با بالا رفتن قيمت انرژي هاي فسيلي و همگام با پيشرفت علم و تكنولوژي و لزوم توجه بيشتر براي جلوگيري از آلودگي محيط زيست، دو باره اذهان متوجه انرژي هاي نو ازجمله انرژي باد شد. اگرچه در مناطق بياباني باد و طوفانهاي شن مزاحمت هايي براي ساكنين اين مناطق بوجود مي آورد اما با استفاده از اين نيروي عظيم و لايزال در جهت بهبود زندگي مردم مي توان گام هاي مفيدي نيز برداشت. با توجه به پتانسيل هاي موجود در اين زمينه ، امكان استفاده از حدود 12000 توربين با ظرفيت هاي 300 و 500 كيلو وات براي تامين برق مصرفي كشور وجود دارد. استفاده از انرژي باد در قالب سرمايه گذاريهاي ملي و به جهت تاثيرگذاري بر جلوگيري از بيابان زايي مي تواند يكي از اهداف دولت باشد. در همين زمينه نصب و راه اندازي توربين هاي برق بادي در ارتفاعات منجيل، رودبار ، ديزباد نيشابور و برخي مناطق بادخيز ايران دليل بر اين مدعاست.اين توربين ها مي توانند انرژي قابل توجه بادهاي فراوان منطقه را استحصال و به شبكه محلي تزريق كند.

 3- انرژي زمين گرمايي:

انرژي زمين گرمايي به انرژي حرارتي قابل استحصال از پوسته زمين اطلاق مي‎گردد كه از ديرباز مورد توجه و استفاده انسان قرار گرفته است. يكي از ملموس‎ترين دلايل وجود اين منبع انرژي پاك و تجديدپذير، وجود چشمه‎هاي آب گرم و مظاهر متنوع حرارتي در سطح زمين است. ساده‎ترين صورت استفاده از اين انرژي، كاربردهاي مستقيم در قالب استفاده‎هاي درماني، كشاورزي، دامپروري  و پرورش انواع آبزيان مي‎باشد ولي از اين منبع انرژي مي‎توان بطور غيرمستقيم و با نصب نيروگاه، جهت توليد برق نيز استفاده نمود. در اين زمينه مي توان گفت سرزمين ايران در يكي از مساعدترين مناطق تكتونيكي كره زمين قرار گرفته و پتانسيل قابل توجهي از اين نوع انرژي را دارد. بطوري كه پتانسيل جريان حرارتي موجود فقط در منطقه سبلان بالغ بر 157000 مگاوات ساعت برآورد شده است. علاوه بر منطقه مذكور و منطقه ماكو و سهند كه وجود چشمه هاي آب گرم فراوان حاكي از ذخيره حرارتي مناسبي براي توليد اين نوع انرژي مي باشد، بسياري از مناطق بياباني ايران ازجمله منطقه تفتان و بزمان، طبس، برازجان، فردوس، مشهد و سرخس، و مناطق مركزي ايران كه دماي آب گرم موجود در چشمه هاي اين مناطق به بيش از 35 تا 40 درجه سانتيگراد مي رسد مناطق مستعدي براي استخراج اين انرژي لايزال الهي هستند.

بيابان با همه خشونت ظاهري و برخلاف تصور عامه، اگر چه توليدات گياهي اندكي دارد ولي پتانسيل هاي توليدي ديگري در خود نهفته دارد كه اگر به درستي شناخته شده و مورد بهره برداري قرار گيرد در جهت مهار بيابان زايي نيز گامهاي مفيدي برداشته خواهد شد. زمينه مناسب اقليمي و تابش آفتاب در بيشتر مناطق و در اكثر فصول سال همچنين مناطق واجد پتانسيل بالاي باد و قابليت هاي توليد انرژي زمين گرمايي در ايران زمينه لازم و مناسبي براي استفاده و گسترش انرژيهاي نو و پاك را حتي در مناطق بياباني فراهم آورده است هرچند در راه به كارگيري انرژيهاي نو نيز بعضا موانع و مشكلاتي به چشم مي خورد كه يكي از اين موانع وجود نفت ارزان در كشور است از طرفي عدم شناخت انرژيهاي نو و مجهول ماندن مزاياي آن توسط مردم و مسئولين نيز، پرداختن به اينگونه انرژيها را كم اهميت جلوه داده و مانع ايجاد زمينه دستيابي همه جانبه به اين پديده با ارزش شده است. براي رفع اين موانع، بومي كردن انرژيهاي نو و فرهنگ سازي در خصوص استفاده از آن بايد در اولويت هاي اصلي برنامه ريزي كلان كشور قرار گيرد. اينك به شرح برخي از اين قابليت ها پرداخته مي شود:

1- انرژي خورشيدي: گستره وسيع مناطق بياباني برخوردار از شدت مناسب آفتاب[1] براي احداث نيروگاههاي خورشيدي است. قسمت اعظم مناطق بياباني به طور متوسط 4.5 تا 5.2 كيلو وات ساعت بر متر مربع در سطح افقي خورشيد، انرژي خورشيدي دريافت مي كند. از طرفي در اكثر روستا ها براي حمام و پخت و پز از سوخت فسيلي و يا هيزم استفاده مي شود. براي كاستن از ميزان اين سوخت، مي توان از انرژي خورشيدي استفاده نمود. بررسي ها نشان مي دهد چنانچه چهل هزار روستا از روستاهاي كشور به اين سيستم مجهز شوند فقط براي گرم كردن آب مورد استفاده روستاييان، سالانه معادل يك ميليارد و دويست ميليون ليتر نفت صرفه جويي مي شود كه ارزش ريالي آن بالغ بر شصت ميليارد ريال است[2]. سـاده ترين و متداولترين وسيله براي تبديل انـرژي تابشي خورشـيد به گرماي مفيد، استفاده از كلكتورهاي تـخـت خورشـيدي مي باشـد(تصویر۲) كه از آن مي توان براي گرم كردن آب مصرفي و همچنين استفاده در تـهويه مطبوع و بالاخـره تهيه آب گرم يا هواي گرم مورد نياز براي منازل استفاده كرد.

               تصویر ۲ نمونه ای از کلکتورهای تخت خورشیدی

در حال حاضر در برخي از مناطق ايران بطور محدود استفاده از اين نوع انرژي بكار گرفته شده است. لازم بياد آوري است در اكثر مناطق خشک و نیمه خشک چین و بویژه استان هاي بياباني (که مورد بازید بنده نیز قرار گرفته است) برای تامین انرژی گرمایی و سرمایی بطور وسیعی از انرژی خورشیدی استفاده می شود. قسمت اعظم نیازمندیهای شهری نیز از طریق انرژی خورشیدی تامین می شود. این مسئله یکی از اقدامات مهم برای بهبود محیط اکولوژیک، کاهش قطع درختان ، تامین علوفه و کنترل بیابان زایی در مناطق بياباني چين محسوب مي شود. در بسیاری از روستاهای مناطق بیابانی کشور چین وسیله ای شبیه آنتن ماهواره وجود دارد که برای جوش آوردن آب برای مصارف گوناگون از آن استفاده می شود. این بشقاب بزرگ که سطح داخلی آن  آینه کاری شده بصورتی طراحی شده است که نور خورشید را پس از انعکاس در یک نقطه که محل قرار گرفتن ظرف آب است متمرکز میکند(شبیه کاری که ذره بین انجام می دهد)و بدینوسیله پس از مدتی کوتاه آب به جوش می آید(تصویر ۳).

                                                                .......این مطلب ادامه دارد......

 تصویر ۳ : یک وسیله ساده و ارزان برای جوش آوردن آب با استفاده از انرژی خورشید

این هم چند تصویر دیگر مربوط به استفاده از انرژی خورشیدی و بادی برای مصارف مختلف

۸- استفاده از تکنیک های جدید و مناسب برای کشاورزی در بیابان:

دو مسئله مهم و اساسي براي كشاورزي در بيابان كمبود آب و تبخير شديد آفتاب است. يعني گذشته از اينكه در اين مناطق آب براي كشاورزي كم (و شور ) است، متاسفانه با همين آب اندك بيشتر كشاورزان از روش هاي سنتي كشاورزي فارياب استفاده مي كنند. با پخش آب نسبتا شور در كرت ها و بر اثر تابش شديد آفتاب در اين مناطق، رطوبت زمين بسرعت تبخير شده و لايه سفيد رنگ پودر نمك در روي زمين نمايان مي شود. ادامه اين وضعيت افت شديد محصول را در پي دارد. در اين گونه مواقع كشاورزان براي رهايي از اين وضعيت زمين كم حاصل يا بي حاصل را رها كرده و اراضي مجاور را بزير كشت مي برند غافل از اينكه اين زمين هم به سرنوشت قبلي دچار مي شود. از طرف ديگر با پمپاژ بيشتر آب از چاههاي عميق احداثي در مناطق بياباني گذشته از اينكه در زير زمين موجبات افت سطح آبخوانه هاي زيرزميني و پيشروي سفره هاي آب شور را بسوي آبهاي نسبتا شيرين مورد استفاده فراهم مي كنند، در روي زمين هم باعث بياباني شدن اراضي مي شوند. براي رهايي از اين وضعيت بايد شرايط بصورتي فراهم شود كه تا آنجا كه ممكن است از هدر رفت آب در مقابل تابش شديد آفتاب جلوگيري گردد. بعبارت ديگر بايد از کمترین فضا بیشترین و بهترین تولید حاصل شود كه در اين زمينه مي توان استفاده از گلخانه و كشت گلخانه اي را توسعه داد. كما اينكه در سالهاي اخير برای استفاده بهینه از آب و زمين براي کشت انواع محصولات در بعضي از مناطق بياباني كشور به كشت گلخانه اي مبادرت شده است. اين كار را بايد به فال نيك گرفته و سايرين را تشويق به اين كار كرد. اين كار در شهرك گلخانه اي استان قم  صورت گرفته است كه بايد مورد حمايت بيشتر كارشناسان و مسئولين مربوطه قرار گيرد زيرا در حال حاضر گلخانه ها در وضعيت مطلوبي نيستند (تصوير1).  

تصوير۱  بازديد يك گلخانه احداثي در شهرك گلخانه اي استان قم

اين روش ها در پاره ای از كشور ها همراه با تحقيقات كافي انجام شده است بطور مثال در بعضی مناطق بياباني كشور چين انواع محصولات كشاورزي را در گلخانه توليد مي كنند در برخي از گلخانه ها كه مورد بازديد نگارنده نيز قرار گرفته است گلخانه ها بسيار تميز و از لحاظ توليد و بهره دهي نيز موجه و پذيرفته شده است. بعنوان نمونه مي توان از  گلخانه گوجه فرنگي ياد كرد . در اين گلخانه ارتفاع هربوته گوجه فرنگی تا30 متر و تولید هر بوته تا یکصد کیلوگرم می رسد.  از هر بوته 2.5 تا 3 سال بهره برداری می شود. برای تولید کاهو در گلخانه از گلدانهای سفالی استفاده می شود این گلدانها تا ارتفاع 2 تا 2.5 متر روی یکدیگر قرار داده می شوند و در کنار هر گلدان 5 تا 6 فضای مخصوص برای بذر تعبیه شده است

 تصوير ۲ نمايي از يك گلخانه كشت كاهو و محل تعبيه بذر كاهو در گلدان در مناطق بياباني كشور چين

بذرها پس از سبز شدن و آویزان شدن به محیط بیرونی گلدان، آن را بصورت ستونی سبز در بر می گیرند و چنین می نماید که از سطحی کمتر از 10 سانتی متر مربع بوته ای به ارتفاع 2 تا 2.5 متر رشد کرده است (تصویر ۳).                             

تصوير ۳ نمايي از كاهوي كاشته شده در گلدان پس از رشد كامل

در این گلخانه ها هر سال دو بار خاک گلدان تعویض و کاهو کاشته می شود. نمونه اي از گلخانه هاي مثال زدني توليد گل نيز در تصاوير ۴ و 5 ديده مي شود.

تصوير ۴ نمايي از يك گلخانه پرورش گل در كشور چين

تصوير ۵ نمايي از يك گلخانه ديگر پرورش گل در كشور چين

تکنیک دیگری که در مناطق بیابانی شمال غرب چين برای کشاورزی بکار گرفته می شود، استفاده از پلاستیک فیلم است.  در این مناطق برای هر نوع زراعت پس از آماده نمودن زمین برای کشت و کار، مفروش نمودن سطح آن با استفاده از ورقه نازک پلاستیکی است ( تصویر۶).                   

تصوير ۶ نمايي از يك مزرعه كاشته سده با استفاده از تكنيك پلاستيك فيلم

این ورقه نازک پلاستیکی برای جلوگیری از افت ناگهانی دمای هوا که در بسیاری از اوقات در مناطق بياباني اتفاق می افتد و باعث خسارت زیادی به محصولات کشاورزی می شود کاربرد دارد. استفاده دیگر آن برای جلوگیری از تلفات آب در اثر تبخير بویژه در اراضی شنی است بطوری که در بعضی مناطق این صرفه جویی به 50  تا 70 درصد می رسد. طریقه ایجاد آن بدین صورت است که رول های پلاستیک بوسیله دستگاهی که به دنبال تراکتور بسته می شود روی زمین پهن شده و همزمان دستگاه دیگری که در پشت آن تعبیه شده ضمن ایجاد سوراخهایی در زمین بذر را نیز در داخل زمین کار می گذارد(تصویر۷)                                                

تصوير ۷ طريقه پهن كردن پلاستيك براي زراعت در يك منطقه بياباني كشور چين                 

 از این تکنیک برای انواع کشت ها استفاده می شود و بنا به اظهار مسئولین مربوطه بدون وجود آن، کشت محصولات کشاورزی در این مناطق بياباني مقرون بصرفه نیست.

تصوير ۸ نمايي از يك مزرعه ذرت و پلاستيكهاي بكار برده شده 

تصوير ۹ و ۱۰ كشت پنبه با استفاده از تكنيك پلاستيك فيلم در يك منطقه بياباني كشور چين

ادامه مطلب.....

۵- کنترل جمعیت و تولید اشتغال: از آن جائي كه رشد جمعيت در روستاها بيشتر است و از طرفي سطح اراضي زير كشت نيز محدود مي باشد با افزايش جمعيت دو مسئله پيش ميايد یا فشار روي زمين زياد مي شود و ممكن است همين امر موجب فرسايش خاك و بياباني شدن اراضی شود يا اینکه عده اي به شهرها هجوم بياورند و مشکلات حاد اجتماعی یا سیاسی دیگری را سبب شوند. براي رفع اين مشكل دولت مي تواند با آوردن صنايع سبك و ديگر صنايع مربوطه در مناطق روستايي اقدامات مناسبی انجام دهد به اين ترتيب نه تنها شغل و كار و حرفه براي مردم مناطق خشك و بياباني ايجاد مي شود بلكه از فشار آنها به مراتع نیز كاسته می شود و چون مردم در آنجا سكونت مي گزينند خود آنها نيز در امر بيابان زدائي پيش قدم مي شوند يعني اين كار ايجاد شهرک هايي در مناطق خشك و بياباني است كه مانند پايگاه هايي براي كنترل كوير و بيابان مي باشد. اين امر در تركمنستان صورت گرفته است. در ايران اسلامي نيز در بعضي مناطق وزارت جهاد سازندگي سابق در اين زمينه فعاليت هايي داشته است.

۶- بهره برداری معقول از منابع بیابان: همانگونه كه قبلاً ذكر شد هر ساله سطح وسيعي از جنگل ها و مراتع تخريب مي شوند اگر قرار بر اين باشد ما هر سال با صرف بودجه هاي كلان در سطح يكي دو ميليون هكتار بيابان زدائي نماييم و از طرف دیگر هر سال همین حدود از نقطه اي ديگر تبديل به بيابان شود راه به جايي نخواهيم برد پس بايد ابتدا آنچه داريم حفظ كنيم چه بسا با مبلغ بسيار جزئي مي شود نسبت به جلوگيري از بيابان زائي اقدام نمود آنهم با مشاركت خود مردم و رعايت مواردي كه فوقاً گفته شد و به موازات اين امر نسبت به احياء و بهره برداري در حد معقول اقدام نماييم.

7- تمام اقداماتي كه براي توسعه در مناطق بيابان صورت مي گيرد بايد به حفاظت از آب و خاك منتهي گردد حفاظت از مراتع و تربيت دامهاي مناسب و مقاوم با اين گونه آب هوا و كار برد روشهاي گوناگون براي استفاده بيشتر و بهتر از آب باران بسيار ضروري است.

ادامه مطلب....

3– تامین منابع سوخت و انرژی: در بسياري از روستاهاي پر جمعيت كه داراي آب و برق مي باشند. هنوز براي سوخت از هيزم استفاده مي شود و اين هيزم عمدتاً از طريق بوته كني مراتع تامين مي شود چه بسا با همكاري مقامات محلي ذيربط بتوان مثلاً با ايجاد يك نانوايي، نان مصرفي يك روستا را تامين كرد به اين ترتيب مي توان عملاً از بوته كني مراتع به نحو چشمگيري كاست.

4- اصلاح روش تامین انرژی در مناطق مستعد بیابان زایی: در ايران با زمينه مناسب اقليمي و تابش آفتاب در بيشتر مناطق و در اكثر فصول سال همچنين وجود مناطق واجد پتانسيل بالاي باد و قابليت هاي توليد انرژي زمين گرمايي زمينه لازم و مناسبي را براي استفاده و گسترش انرژيهاي نو و پاك فراهم آورده است.  انرژی خورشیدی و باد[1] ، از جمله منابعی هستند که در كشور ما بویژه در مناطق بیابانی به فراواني یافت می شوند، با شناخت مكانهاي مناسب اين منابع و بكارگيري آبزار مناسب براي تبديل آنها به انرژی هاي ديگر مي توان از اين منابع غني به عنوان يك نيروي تكميل كننده و ياري رسان برای تامین انرژی گرمایی و سرمایی استفاده کرد (هم اکنون در برخی از مناطق ایران از این انرژی ها استفاده می شود). در صورت توسعه بیشتر و بهتر این انرژی ها می توان قسمت اعظم نیازمندیهای شهری را در مناطق مناسب از این طریق تامین کرد. این مسئله می تواند یکی از اقدامات مهم برای بهبود محیط اکولوژیک، کاهش قطع درختان ، تامین علوفه و کنترل بیابان زایی بشمار رود. در مجموع می توان گفت حل مشکل انرژی در نواحی روستایی مواجه با پدیده بیابان زایی از طریق کنترل مصرف منابع انرژی موجود و توسعه منابع جدید انرژی ، در خاتمه بخشیدن به قطع درختان و تخریب پوشش گیاهی موثر بوده و انجام این دو ، تضمینی برای اصلاح تعادل اکولوژیک و کنترل گسترش بیابان زایی می باشد[2]

این نکته را باید یاد آوری نمود که مهار بیابان زایی همیشه و در همه جا صرفا با استفاده از روشهای فنی و کلاسیک امکان پذیر نمی باشد زیرا در حال حاضر ریشه این معضل را باید در مسایل دیگری مانند مسایل و مشکلات احتماعی و اقتصادی مردم جستجو کرد. در این قسمت برخی از روش های مدیریتی  برای جلوگیری از گسترش بیابان شرح داده می شود.

1- شناخت ساختار اجتماعی و اقتصادی جامعه روستایی: با وجوديكه قدرت حاصلخيزي خاك بيابان و حواشي آن روي هم رفته بسيار كم است ولي استعداد بالقوه آن براي توليد و اسكان تا حدي قآبل ملاحظه است. از طرفي بهره برداري از اراضي خشك براي آينده ايران اهميت بسزايي دارد چون بالا بودن نرخ رشد جمعيت و توسعه اقتصادي كشور اين نياز را بوجود مي آورد كه سطح توليدي  مناطق بیابانی ايران نیز به حداكثر ممكن برسد. در حوزه فعاليت وسيع و گسترده بيابان سر وكار ما بيشتر با جامعه روستائي مي باشد. وضع جوامع روستائي در زمينه هاي اجتماعي و اقتصادي ويژگيهاي خاصي دارد ارتباط اين جامعه با محيط اطراف خود در طول زمان باعث بوجود آمدن روابط عمومي، توليدي، نهادها، سازمانها و عرف خاصي در سطح روستا گرديده كه بسته به شرايط محيط در مناطق مختلف متفاوت است. بنابراين در هر برنامه اي كه در ارتباط با جامعة روستايي باشد، شناخت ساختار اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي روستا و عملكرد آن ضرورت دارد و بدون توجه به آن هر گونه طرحي نه تنها با موفقيت همراه نخواهد بود بلكه باعث بروز ناهماهنگي و بر هم زدن ساختار سنتی اجتماعی و اقتصادی روستا نیز خواهد شد، همانطور که فعاليتهاي چند دهه اخير گوياي اين واقعيت است در اغلب طرحهايي كه تاكنون به مرحله اجرا در آمده به وضعيت اجتماعي و اقتصادي مردم يا ابداً توجه نشده و یا به صورت سطحي توجه شده است به طوري كه مردم در مقام معارضه با منابع طبيعي بوده اند. در این زمینه بايستي خلاء ناشي از ضعف فرهنگی بویژه فرهنگ منابع طبیعی به طریقی پر شود که در این مورد علاوه بر کارهای تخصصی ترویجی، می توان از وجود جامعه طلاب و روحانيت استفاده كرد. چون جامعه روستايي بنا بر آموزه های دینی و سنتی خود اعتقاد خاصي به اين طبقه دارند بنابراين مي توان از نفوذ كلام روحانيوني كه در طول سال به مناسبت هاي مختلفي به روستاها مي روند براي حفط منابع طبيعي استفاده كرد و در جهت حفظ و احياء و بهره برداري صحيح از منابع طبيعي مردم و افراد ناآگاه را بقدرت كلام و بيان خود ارشاد نمايند.

2- بهبود وضعیت معیشت اقتصادی ساکنان بیابان: براي مبارزه با بيابان، اهميت عوامل اقتصادي و اجتماعي را بايد مد نظر داشت. كشاورزي و دامداراي در اراضي خشك مانند كشاورزي و دامداري در اراضي حاصلخيز، پر منفعت نيست. اينجا است كه دولت بايد به كمك مردمي كه در كوير و بيابان زندگي مي كنند بشتابد و از لحاظ اقتصادي زندگي اين مردم را در سطح معقولي تامين كند و اين كمك هاي اقتصادي شامل وام بلاعوض، ‌معاضدت در تهيه علوفه ارزان براي دامهاي آنان و رساندن تجهيزات و لوازمات لازمه مي باشد.

این مطلب ادامه دارد

علاوه بر عوامل طبیعی که در ایجاد و توسعه بیابانهای ایران نقش داشته اند عواملی  مانند رشد جمعیت، افزایش تعداد دام ، تبدیل اراضی مرتعی به کشاورزی در مناطق بياباني، بوته کنی برای سوخت،هجوم و استقرار مهاجرین بویژه مهاجرین افغان در طول جنگ افغانستان، بهره برداری و پمپاژ  بیش از حد آب از سفره های زیرزمینی، کشاورزی غیر اصولی در مناطق بیابانی و امثال آن بيابان زايي را در ايران تشديد نموده است كه متعاقب آن مشكلاتي براي ساكنين اين مناطق بوجود آورده است. برخي از اين مشكلات در زير شرح داده شده است:

1- در مناطق بياباني كه تحت تاثير فرسايش بادي است امراضی از قبيل عفونت هاي چشمي، تنفسي و ريوي بين مردم وجود دارد كه در ساير نقاط كمتر مشاهده مي شود عامل آن جز طوفانهاي گرد و غبار و حركت ماسه هاي روان چيز ديگري نيست.

2- مدفون شدن دهات و روستاها در زير توده هاي ماسه كه منجر به كوچ اهالي شده و در نتيجه آثار حيات در منطقه از بين مي رود كه در پي آن براي شهرها نيز مشكلات تراكم جمعيت بوجود آورده و نياز به خدمات شهري نيز افزايش مي يابد.

3-تهاجم ماسه هاي روان موجب بروز صدمات و ايجاد اختلال در تاسيسات  و سيستمهاي نظامي مانند ايستگاه رادار و تاسيسات صنعتي مانند كارخانجات و صنايع نفت ( مارون، اهواز و گاز سرخس) و فرودگاه‌هاي نظامي و كشوري مي‌گردد.

4- مسدود نمودن جاده هاي ارتباطي و دير رسيدن محصولات كشاورزي به بازار فروش و بالا آمدن بستر رودخانه ها بر اثر ورود شن و ماسه كه سبب هرز رفتن ميليون ها متر مكعب آب در سال مي شود از ديگر عوارض سوء اين پديده مي‌باشد.

5- پر شدن درياچه هاي پشت سدها و كانالهاي آبرساني و قنوات كه متعاقب آن هزينه هاي زيادي براي لايرويي و پاك كردن آن مورد نياز مي‌باشد

6- شديدترين خسارت ناشي از فرسايش بادي تغييرات در بافت و حالت هاي فيزيكي خاك بوسيله باد و برداشت خاك زراعتي مي باشد زيرا باد ذرات مواد آلي خاك را برداشته و ذرات درشت با مواد غذايي كمتر را باقي مي گذارد. اين نوع عمل باد نه فقط مواد مهم را كه ا زنقطه نظر قابليت توليد و نگهداري آب براي زراعت مفيد است از خاك جدا كرده و حمل مي نمايد بلكه با بوجود آوردن زمين شني‌تر و قابل فرسايش بيشتر از قبل موجب ادامه فرسايش نيز مي گردد و لذا در چنين خاكي رويش نباتي محدود شده و فرسايش شدیدتر شود.

تخریب اراضی مرتعی برای کشت دیم در اراضی شیب دار بوسیله تراکتور

مهاجرین افغان و جمع آوری بوته های بیابانی برای سوخت

حفر بیش از حد چاههای عمیق در مناطق بیابانی باعث افت سطح آب سفره زیر زمینی می شود

            اراضی لخت مناطق بیابانی، بزهای گرسنه را وادار به بالا رفتن از درخت کرده است

بالاخره در بیابانهای چین صحنه فیلمبرداری یکی فیلم های سینمایی را هم دیدیم ولی از جکی جان خبری نبود

و اين هم يك صبحانه چيني

علت اصلي پيدايش بيابانها در روي كره زمين به دليل عمل نكردن دو عامل اصلي ايجاد بارش يعني هواي مرطوب و عامل صعود هواست. وجود مراكز پرفشار اطراف مدارهاي راس السرطان و راس الجدي حوالي عرض هاي 40-20 درجه دو طرف خط استوا كه به آن مراكز پرفشار جنب حاره نيز گفته مي شود علاوه بر اينكه مانع صعود هوا مي شود، محل نشست هوا است. بنابراين در چنين مناطقي اگر چه در برخي مناطق رطوبت كافي وجود دارد ولي به دليل نبودن مكانيسم صعود هوا بارندگي بسيار كم و در نتيجه بيابانها ايجاد شده اند. علاوه بر بيابانهاي فوق، بيابانهاي سرد قطبي نيز وجود دارند كه حاصل تسلط پرفشارهاي عظيم و يكپارچه قطبي مي باشد شكل ۱ و ۲  اين مناطق را در روي كره زمين نشان مي دهد.

از جنبه های دیرینه اقلیمی بیابانها به دو نوع منطقه ای و غیر منطقه ای تقسیم می شوند[1]. وجود بیابانهای منطقه ای بسته به موقعیت آنها نسبت به پدیده های هواشناسی و در مقیاس جهانی سنجيده مي شود ( منطقه فشار زیاد و فشارهای جنب مداری). شکل ۳.

ارزیابی منابع موجود راجع به مفاهیم و ویژگیهای بیابان حاکی از آن است که تعریف جامع و واحدی برای بیابانها ارائه نشده و در بیان شاخص ها و مفهوم مشترک از پدیده بیابان منابع مختلف دیدگاههای متفاوتی را ارائه کرده اند. در این زمینه هر یک از دانشمندان علوم مختلف به فراخور دغدغه های خویش از دیدگاه تخصصی خود ویژگی مناطق بیابانی را برشمرده اند. از این نظر با رعایت دیدگاههای مختلف قلمرو مناطق بیابانی محدوده های متفاوتی را نشان می دهد. تعيين قلمرو بيابانها نيازمند دستيابي به اطلاعاتي از پارامترهاي محيط طبيعي است كه اثر متقابل آنها به صورت مشترك در پيدايش ويژگيهاي محيط طبيعي و از جمله بيابانها دخالت تام دارند. به همين دليل آن دسته از علوم زمين كه به صورت مستقيم يا غير مستقيم در مطالعه شرايط بياباني سهمي دارند باید در اينگونه بررسی ها مورد توجه باشند. مهمترين زمينه ها با رعايت روابط علت و معلولي به ترتيب شامل: زمين شناسي، اقليم شناسي، آب شناسي، پيكر شناسي زمين (ژئومرفولوژي) خاك شناسي وپوشش گياهي مي باشند. با عنایت به اینکه بخش وسيعي از سرزمين ايران به دليل ويژگيهاي خاص جغرافيايي در قلمرو مناطق بياباني قرار دارند و بر اساس مستندات موجود اين مناطق در حال گسترش نيز مي باشند، اطلاع از چگونگي ميزان كمي و موقعيت مكاني عوارض بيابان و بطور كلي قابليت ها و توانايي های محيط و انعكاس تلاشهاي متنوع انسان در آن اهميت فراواني دارد.  توجه به اين مسئله كه در حال حاضر مراكز مهم انساني و صنعتي (ازجمله پايتخت ايران) در قلمرو بيابانها قرار دارند بر اهميت اينگونه مطالعات مي افزايد[1].

براي بيابان تعريف هاي مختلفي ارایه شده است مثلا دانشمندان گياه شناس معتقدند بيابان ها مناطقي هستند كه داراي فقر شديد پوشش گياهي هستند، يعني از لحاظ تنوع گونه اي و تراكم گياهي بسيار فقيرهستند.

اكولوژيست ها معتقدند، بيابان ها اكوسيستم هايي هستند كه توليد نسوج گياهي به حداقل مي رسد يعني از نظر توليد انرژي شيميايي فقير هستند.

خاك شناسان عرصه هايي كه قوه بارخيزي يا توليد را به دليلي از دست مي دهند، يا خيلي پايين مي آيند بيابان نام نهاده اند ویژگی این خاکها عموما شامل. نفوذ پذیری ضعیف، مواد آلی پایین ، لایه های تجمع نمک در سطح ، رس های کم توسعه یافته ، ظرفیت پایین تبادل کاتیونی، رنگ قرمز تیره و توسعه کم افق های خاک است[2].

ژئومرفولوگ ها جهت طبقه‌بندي بيابانها از اختصاصات ساختاري و مورفوژنيك استفاده کرده با تلفيق تعدادي از عوارض ژئومرفولوژي خاص بيابان از جمله کویرها، تپه های ماسه ای ، بدلندها، رخنمونهای سنگی ، مخروط افکنه های آبرفتی، کالوت ها ، گلاسی ها و امثال آنها بر اساس ويژگي مواد سطحي و شعاع و عملكرد فرآيندهاي رودخانه اي و بادي اقدام به تقسيم‌بندي بيابانها نموده‌اند[3].

زمین شناسان مناطقی را بیابان می دانند که واجد سازندهاي زمين شناسي شور و تبخيري (املاح گچ و نمک) هستند. بنا بر اين واحدهاي ليتولوژيك حاوي كانيها و سنگهاي تبخيري ، به عنوان منشاء اوليه نمكها، با تغيير كيفيت آبها در توسعه بيابانها نقش ايفا مي‌نمايند به عبارتي سطح سازندها و واحدهاي ليتولوژيك مزبور به عنوان مناطق بياباني مدنظر بوده و بخشي از واحدهاي كواترنر واقع در پاياب سازندهاي مذكور نيز به علت شور شدن بيابان مي‌باشند.

بر اساس متداول ترين تعريف؛ بيابان منطقه سر د يا گرم ولي رويهمرفته خشكي است كه در آن محيط از نظر تراکم و تنوع پوشش گياهي بسيار فقير است. البته گاهي در بيابان بركه هاي آب يا توده هائي از علف به طور پراكنده ديده مي شود ولي به طور كلي اصطلاح بيابان به مناطقي اطلاق مي شود كه به هر عنوان شرايط آب و هوايي و زمینی براي گياه و جانور سخت و طاقت فرسا است[4]. در چنين مناطقي معمولاً فرسايش بادي به طور وسيع عمل مي نمايد و باعث خسارات هنگفتي به مزارع و ابنيه و راههاي ارتباطي مي شود. تپه هاي ماسه اي كه معمولاً فاقد پوشش گياهي و يا هر گونه لايه يا طبقه مشخصي مي باشند با وزش باد جابجا شده و به صورت توده هاي عظيمي از نقطه اي به نقطه ديگر منتقل مي شوند همچنين اين جابجايي زمين هاي زيادي را كه در زير تپه ها و توده هاي ماسه اي قرار گرفته است بدون استفاده مي گذارد. ناگفته نماند كه آب نيز در مناطق بياباني گاهي اوقات باعث خسارات جبران ناپذير مي شود. شكل حركت آبهاي روان در مناطق خشك به صورت يك سيلاب شديد كوتاه مدت ظاهر مي شود كه در نتيجة اثر مشترك جريانهاي موقتي حاصل از رگبارها و شرايط مساعد سطح زمين بوجود مي آيد.

در حال حاضر هر سال دست کم شش ميليون هکتار زمين به گستره چهار ميليارد هکتاری بيابان های جهان اضافه می شود و خسارات مالی ناشی از آن، ۴۲ ميليارد دلار در سال است

بيابان ها ي طبيعي دنيا با مساحت تقريبي 40 ميليون كيلومتر مربع[1] ( بدون قطب جنوب) بزرگترين بوم سازگان جهان را تشكيل مي دهند[2]. این بیابان ها که  مدام در حال رشد و گسترش نیز هستند به يکي از مشکلات بزرگ جهان تبديل شده است به طوری که بیش از 110 کشور جهان را تحت تاثیر قرار داده و علاوه بر تهدید معیشت بیش از 1.2 میلیارد نفر از ساکنان کره زمین، 135 میلیون انسان را نیز در سراسر جهان با خطر جا به جایی مواجه ساخته است. اين آوارگان ، ترکيب جمعيتی بسياری از نقاط جهان را بهم ريخته اند[3]. سازمان ملل متحد می گوید در حال حاضر هر سال دست کم شش ميليون هکتار زمين به گستره چهار ميليارد هکتاری بيابان های جهان اضافه می شود و خسارات مالی ناشی از آن، ۴۲ ميليارد دلار در سال است. به گفته محققان اين زمين ها کم کم پتانسیل تولیدی خود را از دست مي دهند به طوری که اکنون 10 تا 20 درصد اين زمينهاي خشک، برخي از نمونه هاي حيات گياهي يا کاربري هاي اقتصادي خود را از دست داده اند و روز به روز هم وضع آنها بدتر مي شود کما اينكه تنها در جنوب صحرا 650 هزار كيلومتر مربع زمينهاي پر حاصل در مدت 60-50 سال اخير به بيابان تبديل شده است‌[4] . يعني قدرت توليدي موجودات زنده آن كاهش يافته و اين كاهش در برخي جاها تا بدان حد است كه راه بهسازي و بارور كردن سرزمين ها جز با صرف هزينه هاي سرسام آور غير اقتصادي مسدود شده است. چه بسا طی 20 سال آینده 60 میلیون نفر در شمال آفریقا مجبور به ترک ناحیه "ساحل" خواهند شد[5] .

امروزه مسائل مربوط به بيابان و خصوصاً گسترش بيابان و كوير يكي از مهمترين مسائل سياسي ـ اقتصادي ـ اجتماعي و فرهنگي است. موقعي كه يك مكاني بيابان مي شود يعني از لحاظ اقتصادي ( كشاورزي و دامپروري) ارزش چندانی ندارد و مردم اين مكان ناچارند به مناطق ديگر مهاجرت كنند پس مي توان گفت كوير و بيابان يك مسئله بزرگ اجتماعي است زيرا زندگي و سرنوشت مناطق مورد تهديد را به مخاطره مي اندازد و موجبات مهاجرت آنها را فراهم مي آورد. مهاجرت وسيع  و بي رويه خود به خود باعث بوجود آمدن مسائل بيشماري در امور اجتماعي و سياسي مي گردد.